בראשית א, טז · קידוש החודש · ניסוי מחשבתיבראשית א, טז · קידוש־החודש · אַ געדאַנקען־עקספּערימענטBereshit 1:16 · Kiddush HaChodesh · a thought experiment
אילו שמרה הלבנה על אורה העצמי, מה היינו מקדשים בכל חודש?
אױב די לבֿנה װאָלט געהאַלטן איר אײגן ליכט, װאָס װאָלטן מיר מקדש געװען יעדן חודש?
If the moon had kept its own light, what would we sanctify each month?
הבאת את דברי החתם סופר: הלבנה הייתה מעולם המאור הקטן, ומיעוטה הוא שאיבדה את אורה העצמי, ומעתה היא רק מקבלת אור מן החמה. קודם לכן הייתה מאירה מעצמה, בערך כפי שלבנה במילואה נראית לנו היום. דף זה מברר מה נובע מכך לגבי קידוש החודש, ומציע מעבדה תלת־ממדית לבחינת חמש תשובות אפשריות.
You cite the Chatam Sofer's reading: the moon was always the smaller body. Its diminution was that it lost its own light and now only receives light from the sun. Before that, it would have shone by itself, about as bright as a full moon looks to us. This page works out what that means for קידוש החודש, and gives you a 3D lab to test five possible answers.
הקושיהדי קשיאThe problem
מופעי הלבנה קיימים רק משום שהיא שואלת את אורה. גוף המאיר מעצמו נראה כדיסקה מלאה בכל נקודה שבמסלולו. נמצא שהדבר שהעדים מעידים עליו, הסהר הדק והחדש של כזה ראה וקדש, לא היה יכול להתקיים כלל. שום דבר לא היה נראה חדש.
די פֿאַזעס זײַנען נאָר דערפֿאַר דאָ, װאָס די לבֿנה באָרגט איר ליכט. אַ גוף װאָס שײַנט פֿון זיך אַלײן װײַזט זיך װי אַ פֿולע שײַב אין יעדן פּונקט פֿון זײַן באַן. ממילא װאָלט דאָס, װאָס די עדים זאָגן עדות אױף אים, דער דינער נײַער סערפּ פֿון כזה ראה וקדש, גאָר ניט געקענט זײַן. גאָרנישט װאָלט ניט אױסגעזען נײַ.
Phases exist only because the moon borrows its light. A body that shines by itself shows a full disk at every point in its orbit. So the thing the witnesses report, the thin new crescent of כזה ראה וקדש, could not exist. Nothing would look new.
החידושדער חידושThe turn
התבונן מהו המולד כיום: הרגע היחיד בחודש שבו אין לירח שום אור הנראה לעין. לפי דרך זו, זהו העונש עצמו כשהוא גלוי. דברי הגמרא ששעיר ראש חודש הוא כפרה על שמיעטתי את הירח (חולין ס ע״ב; שבועות ט ע״א) מכוונים אפוא בדיוק אל הרגע הנכון: ראש חודש נקבע במקום שבו החסרון ניכר.
קוקט װאָס דער מולד איז הײַנט: דער אײנציקער מאָמענט אין חודש, װען די לבֿנה האָט ניט קײן ליכט װאָס מע קען זען. לױט דעם פּשט איז דאָס דער עונש, אַנטפּלעקט פֿאַר די אױגן. די גמרא זאָגט, אַז דער שעיר פֿון ראש־חודש איז כפרה על שמיעטתי את הירח (חולין ס ע״ב; שבֿועות ט ע״א), און דאָס פֿאַלט דעמאָלט פּונקט אױפֿן ריכטיקן מאָמענט. ראש־חודש װערט באַשטימט דאָרט, װוּ דער חסרון װײַזט זיך.
Look at what the molad is today. It is the one moment each month when the moon has no light we can see. On this reading, that is the punishment made visible. The Gemara's statement that the Rosh Chodesh goat is כפרה על שמיעטתי את הירח (Chullin 60b, Shevuot 9a) then lands on exactly the right moment. Rosh Chodesh is set where the loss shows.
ומכאןממילאSo
קידוש החודש כפי שאנו מכירים אותו הוא תולדה של מיעוט הירח. קודם המיעוט היה צריך לציין את החודש על פי מקומה של הלבנה, על פי פגישתה עם החמה, או על פי קצב משלה.
Kiddush HaChodesh as we know it is a product of the diminution. Before it, the month would have to be marked by where the moon is, by a meeting with the sun, or by a rhythm of its own.
החמה מימין, שלא לפי קנה המידה. כדור הארץ, הירח ומסלולו מוגדלים כדי שיהיו נראים. גרור כדי לסובב את המבט, גלול או צבוט כדי להתקרב. החלון הקטן הוא עין העד: הירח כפי שהוא נראה מן הארץ. יום 0 הוא המולד.
Sun to the right, off scale. Earth, moon and orbit are enlarged so you can see them. Drag to orbit the view, scroll or pinch to zoom. The inset is the witness's eye: the moon as seen from Earth. Day 0 is the molad.
Sky strip: the sun sits in the middle, east is left. The scale is stretched near the sun because the first 15° decide everything. Red band: lost in the sun's glare. Amber band: borderline.
חמש דרכיםפֿינף דרכיםFive readings
כיצד אפשר היה לקדש את החודש
װי אַזױ מע װאָלט געקענט מקדש זײַן דעם חודש
How the month could be sanctified
—
היום: הירח שלאחר המיעוט נקודת מוצא
הײַנט: די לבֿנה נאָכן מיעוט אױסגאַנגפּונקט
Today: the moon after the diminution Baseline
מה נראהװאָס מע זעטWhat is seen
בשעת המולד עומד הירח בינינו לבין החמה, וצדו המואר פונה מאיתנו והלאה. הוא אינו נראה כלל. כיום אחד לאחר מכן מופיע סהר דק במערב אחר שקיעת החמה.
At the molad the moon stands between us and the sun, and its lit side faces away. It is invisible. About a day later a thin crescent appears in the west after sunset.
קידוש החודשקידוש־החודשKiddush HaChodesh
עדים מעידים על הסהר, ובית הדין מקדש. הרמב״ם קובע את הגבולות: כשהאורך הראשון 9 מעלות או פחות, אי אפשר שייראה בכל ארץ ישראל, ואם הוא יותר מ־15 מעלות, ודאי ייראה (הלכות קידוש החודש יז, ג).
Witnesses report the crescent; the beit din sanctifies. The Rambam sets the limits: with a first elongation of 9° or less it cannot be seen in Eretz Yisrael, and above 15° it certainly will be (Hilchot Kiddush HaChodesh 17:3).
לפי דרך זולױט דעם פּשטOn this reading
ההתחדשות שאנו חוגגים היא שהלבנה חוזרת לקבל אור. ישראל נמשלו ללבנה: גם לנו אין אור משלנו, ואנו מתחדשים מתוך קבלה.
די באַנײַונג װאָס מיר פּראַװען איז, װאָס די לבֿנה נעמט װידער אָן ליכט. כּלל־ישׂראל װערט געגליכן צו דער לבֿנה: אױך מיר האָבן ניט קײן אײגן ליכט, און מיר באַנײַען זיך דורך מקבל זײַן.
The renewal we celebrate is the moon receiving light again. Israel is compared to the moon. We too have no light of our own and renew by receiving it.
א
אור עצמי בלבד: חודש הנקבע לפי מקום הקרוב ביותר לפשט
A full, glowing disk all month. Near the molad it drops into the sun's glare, but because a full disk is far brighter than a crescent it is lost for only a few hours on each side.
קידוש החודשקידוש־החודשKiddush HaChodesh
העדים מעידים על הירח היוצא מן החמה לצדה המזרחי. הפער בין המולד לראייה מצטמצם מכיום אחד לשעות ספורות, ולכן ספקות באיזה יום חל ראש חודש היו נדירים בהרבה. כזה ראה היה מצביע על מקום ברקיע, לא על צורה.
די עדים זאָגן עדות, אַז די לבֿנה קומט אַרױס פֿון דער זון אױף איר מיזרח־זײַט. דער אָפּשטאַנד צװישן מולד און ראיה װערט קלענער, פֿון בערך אַ טאָג ביז עטלעכע שעה, אַזױ אַז ספֿקות אױף װעלכן טאָג ס׳פֿאַלט ראש־חודש װאָלטן געװען אַ סך זעלטענער. כזה ראה װאָלט געװיזן אױף אַן אָרט אין הימל, ניט אױף אַ געשטאַלט.
Witnesses report the moon coming out of the sun on its eastern side. The gap between molad and sighting shrinks from about a day to a few hours, so doubts about which day is Rosh Chodesh would be much rarer. כזה ראה would point to a place in the sky, not a shape.
קושידי שװעריקײטTension
המילה חודש פירושה התחדשות. אם שום דבר אינו נראה חדש, החודש אינו אלא הקפה אחת סביב הרקיע. שמא השם עצמו שייך לעולם שלאחר המיעוט.
דאָס װאָרט חודש מײנט באַנײַונג. אױב גאָרנישט זעט ניט אױס נײַ, איז דער חודש נאָר אַ רונדע אַרום הימל. אפֿשר געהערט דער נאָמען גופֿא צו דער װעלט נאָכן מיעוט.
The word חודש means renewal. If nothing looks new, the month is only a lap around the sky. Perhaps the name itself belongs to the world after the diminution.
ב
אור עצמי ואור שאול: מופעים על גבי דיסקה זוהרת הבחירה שלי
The moon glows faintly by itself and also reflects the sun. The phases ride on top of a disk that never fully disappears, like strong earthshine.
קידוש החודשקידוש־החודשKiddush HaChodesh
העדים רואים את הסהר הבהיר חוזר על גבי דיסקה שכבר הייתה נראית. ההתחדשות נשמרת, והירח לעולם אינו חשוך לגמרי.
די עדים זען, װי דער ליכטיקער סערפּ קומט צוריק אױף אַ שײַב װאָס מע האָט שױן פֿריִער געזען. די באַנײַונג בלײַבט, און די לבֿנה װערט קײנמאָל ניט אין גאַנצן פֿינצטער.
Witnesses see the bright crescent return on a disk that was already visible. The renewal survives, and the moon is never completely dark.
מדוע אני מעדיף אותהפֿאַר װאָס איך האַלט דערפֿוןWhy I favor it
היא מיישבת גם את העתיד. והיה אור הלבנה כאור החמה (ישעיהו ל, כו) מבטיח את שיבת אורה של הלבנה, ואילו והיה מדי חדש בחדשו (ישעיהו סו, כג) אומר שראש חודש עוד יתקיים. שניהם יכולים להתקיים יחד רק אם הלבנה המתוקנת מאירה מעצמה ועדיין יש לה מופעים. דרך זו נותנת את שניהם.
זי פֿאַרענטפֿערט אױך די צוקונפֿט. והיה אור הלבנה כאור החמה (ישעיה ל, כו) זאָגט צו, אַז די לבֿנה װעט צוריקקריגן איר ליכט, און פֿונדעסטװעגן זאָגט והיה מדי חדש בחדשו (ישעיה סו, כג), אַז ראש־חודש װעט נאָך אַלץ זײַן. בײדע קענען נאָר זײַן אמת, אױב די פֿאַרריכטע לבֿנה האָט אַן אײגן ליכט און װײַזט נאָך אַלץ פֿאַזעס. דער דרך גיט אײַך בײדע.
It explains the future too. והיה אור הלבנה כאור החמה (Yeshayahu 30:26) promises the moon's light back, yet והיה מדי חדש בחדשו (Yeshayahu 66:23) says Rosh Chodesh will still exist. Both can only be true if the restored moon has its own light and still shows phases. This direction gives you both.
ג
הירח הנושם: קצב משלו השערה
די אָטעמדיקע לבֿנה: אַן אײגענער ריטעם השערה
The breathing moon: a rhythm of its own Speculative
מה נראהװאָס מע זעטWhat is seen
אורו העצמי של הירח מתגבר ונחלש כולו כאחד, בלי קו גבול בין אור לחושך. יש לו שעון פנימי.
The moon's own light brightens and fades as a whole, with no terminator. It has an internal clock.
קידוש החודשקידוש־החודשKiddush HaChodesh
ראש חודש היה הנקודה העמומה ביותר של הירח עצמו. החודש היה שייך ללבנה לבדה. לאחר המיעוט נעשה החודש מידה ליחסה של הלבנה אל החמה.
ראש־חודש װאָלט געװען די לבֿנהס אײגענער טונקלסטער פּונקט. דער חודש װאָלט געהערט צו דער לבֿנה אַלײן. נאָכן מיעוט איז דער חודש געװאָרן אַ מאָס פֿאַר דער לבֿנהס באַציִונג צו דער זון.
Rosh Chodesh would be the moon's own dimmest point. The month would belong to the moon alone. After the diminution, the month became a measure of the moon's relation to the sun.
קושידי שװעריקײטTension
אין מקור המתאר זאת. דרך זו הופכת את לאותות ולמועדים לתכונה של הלבנה עצמה, דבר נאה אך בדוי. במעבדה היא פועלת באותו מחזור של 29.53 ימים לשם השוואה; אין הכרח בכך.
No source describes this. It turns לאותות ולמועדים into a property of the moon itself, which is elegant but invented. In the lab it runs on the same 29.53-day cycle for comparison; it would not have to.
ד
הפגישה החודשית: שני מלכים פנים אל פנים השערה
די חודשלעכע באַגעגעניש: צװײ מלכים פּנים־אל־פּנים השערה
The monthly meeting: two kings, face to face Speculative
מה נראהװאָס מע זעטWhat is seen
כיום נוטה מסלול הירח כ־5 מעלות ממסלול החמה, ולכן בדרך כלל הוא עובר מעל החמה או מתחתיה. בטל את הנטייה, והירח יעבור על פני החמה בכל חודש: ליקוי חמה בכל מולד.
הײַנט איז די באַן פֿון דער לבֿנה אָנגעבױגן בערך 5° צום װעג פֿון דער זון, דערפֿאַר גײט זי געװײנטלעך פֿאַרבײַ איבער אָדער אונטער דער זון. נעמט אַװעק די נײגונג, און די לבֿנה גײט יעדן חודש איבערן פּנים פֿון דער זון: אַ ליקוי־חמה בײַ יעדן מולד.
Today the moon's orbit is tilted about 5° to the sun's path, so usually it passes above or below the sun. Remove the tilt and the moon crosses the sun's face every month, a solar eclipse at every molad.
קידוש החודשקידוש־החודשKiddush HaChodesh
על המולד עצמו מעידים. אין צורך בחשבון, ואין ספק באיזה יום.
The molad itself is witnessed. No calculation, no doubt about the day.
המדרש שבדברדער מדרש דעריןThe midrash in it
הירח קבל: אי אפשר לשני מלכים שישתמשו בכתר אחד. כאן היו שני המלכים נפגשים בפרהסיה בכל חודש. גם ירח המאיר מעצמו נראה שחור על רקע החמה, שהרי זוהרו הוא חלק זעיר מבהירות פני החמה. נמצא שאף בעולם המתוקן, בשעת פגישתם, המאור הקטן מחשיך. הנטייה כחלק מן המיעוט אין לה מקור; ראה בה רעיון סיפורי בלבד.
די לבֿנה האָט טענות געהאַט: אי אפשר לשני מלכים שישתמשו בכתר אחד. דאָ װאָלטן די צװײ מלכים זיך באַגעגנט בפֿרהסיא יעדן חודש. אַפֿילו אַ לבֿנה װאָס שײַנט פֿון זיך אַלײן זעט אױס שװאַרץ אַקעגן דער זון, װײַל איר שײַן איז אַ קלײנטשיקער חלק פֿון דער ליכטיקײט פֿונעם זונס פּנים. ממילא, אַפֿילו אין דער אידעאַלער װעלט, בעת זײער באַגעגעניש, װערט דער קלענערער מאור פֿינצטער. די נײגונג װי אַ טײל פֿונעם מיעוט האָט ניט קײן מקור; נעמט עס נאָר װי אַ געדאַנק פֿאַר אַ מעשׂה.
The moon complained אי אפשר לשני מלכים שישתמשו בכתר אחד. Here the two kings would meet in public every month. Even a self-luminous moon looks black against the sun, since its glow is a tiny fraction of the sun's surface brightness. So even in the ideal world, at their meeting, the smaller light goes dark. The tilt as part of the diminution has no source; treat it as a story idea.
The molad is the punishment's moment, and Rosh Chodesh is its repair
לפי דרכו של החתם סופר, המיעוט אינו עניין של גודל אלא של תלות, והמולד הוא הרגע שבו התלות מוחלטת: אין אור כלל. קידוש החודש מקדש את הרגע שבו הלבנה מתחילה לקבל שוב, וחטאת ראש חודש מכפרת באותו רגע עצמו. קודם המיעוט עדיין אפשר היה לציין את החודש, ובאופן הטבעי ביותר לפי המקום (דרך א). אבל הדרמה של ההתחדשות, ותפקידו של האדם בהכרזה עליה, קיימות משום שהלבנה נעשתה מקבלת. ולעתיד לבוא, דרך ב היא המקיימת את שני הפסוקים שבישעיהו.
לױטן חתם־סופֿרס פּשט איז דער מיעוט ניט קײן גרײס, נאָר אַ תּלות, און דער מולד איז דער רגע װען די תּלות איז אַ גאַנצע: גאָר קײן ליכט. קידוש־החודש הײליקט דעם רגע װען די לבֿנה הײבט װידער אָן מקבל צו זײַן, און די חטאת פֿון ראש־חודש איז מכפּר פּונקט אין יענעם רגע. פֿאַרן מיעוט װאָלט מען נאָך אַלץ געקענט באַצײכענען דעם חודש, דאָס נאַטירלעכסטע לױטן אָרט (דרך א). אָבער די דראַמע פֿון באַנײַונג, און דעם מענטשנס ראָלע זי אױסצורופֿן, זײַנען דאָ װײַל די לבֿנה איז געװאָרן אַ מקבל. און לעתיד־לבֿוא איז דרך ב דער, װאָס האַלט בײדע פּסוקים אין ישעיה אמת.
On the Chatam Sofer's reading, the diminution is not a size. It is a dependence, and the molad is when that dependence is total: no light at all. Kiddush HaChodesh sanctifies the instant the moon starts receiving again, and the chatat of Rosh Chodesh atones at that instant. Before the diminution, the month could still be marked, most naturally by position (direction א). But the drama of renewal, and the human role of declaring it, exist because the moon became a receiver. For the end of days, direction ב is the one that keeps both verses in Yeshayahu true.
מקורות לעיון ולבדיקהמקורות צום נאָכקוקןSources to check
בראשית א, יד–טז, ורש״י שם (שוים נבראו ונתמעטה הלבנה).בראשית א, יד–טז, און רש״י דאָרט (שוים נבראו ונתמעטה הלבנה).Bereshit 1:14–16 and Rashi there (שוים נבראו ונתמעטה הלבנה).
חולין ס ע״ב; שבועות ט ע״א: שעיר ראש חודש ככפרה על מיעוט הירח.חולין ס ע״ב; שבֿועות ט ע״א: דער שעיר פֿון ראש־חודש װי אַ כּפּרה פֿאַרן מיעוט־הירח.Chullin 60b; Shevuot 9a: the Rosh Chodesh goat as atonement for diminishing the moon.
מכילתא ורש״י לשמות יב, ב: כזה ראה וקדש.מכילתּא און רש״י אױף שמות יב, ב: כזה ראה וקדש.Mechilta and Rashi on Shemot 12:2, כזה ראה וקדש.
דברי החתם סופר כפי שהבאת אותם; לא בדקתי את מקומם המדויק (כנראה תורת משה על בראשית), ולכן יש לאמת את הלשון במקור.דעם חתם־סופֿרס פּשט, אַזױ װי איר האָט אים געבראַכט; איך האָב ניט נאָכגעקוקט דעם פּינקטלעכן מקום (מסתּמא תּורת משה אױף בראשית), דערפֿאַר דאַרף מען דאָרט באַשטעטיקן דעם לשון.The Chatam Sofer's reading as you presented it; I did not look up the exact location (likely Torat Moshe on Bereshit), so verify the wording there.
ספי הראייה לדרכים א–ד הם הערכות של המודל לדיסקה המאירה מעצמה, ואינם נתונים מן המקורות.
די שװעלן פֿון ראיה פֿאַר די דרכים א–ד זײַנען שאַצונגען פֿונעם מאָדעל פֿאַר אַ שײַב װאָס שײַנט פֿון זיך אַלײן, ניט קײן ציפֿערן פֿון די מקורות.
Visibility thresholds for directions א–ד are model estimates for a self-luminous disk, not sourced figures.