באיזה יום שבת ביפן?אין װעלכן טאָג איז שבת אין יאַפּאַן?Which day is Shabbat in Japan?

קובה, תשרי תש״ב: באיזה יום צמים?קאָבע, תשרי תש״ב: װעלכן טאָג פֿאַסט מען?Kobe, Tishrei 1941: which day is the fast?

ב־1941 הגיעו מאות מבני ישיבת מיר, פליטים מליטא, לעיר קובה שביפן. לקראת יום הכיפורים תש״ב נשלחה לארץ ישראל שאלה בהולה. לפי הלוח המקומי יום הכיפורים חל ביום רביעי. לפי החזון איש, יפן נמצאת מעבר לקו התאריך ההלכתי, והיום שם מאחר ביום: יום רביעי המקומי הוא הלכתית יום שלישי, ויום הכיפורים חל ביום חמישי המקומי.אין 1941 זײַנען הונדערטער בחורים פֿון דער מירער ישיבֿה, פּליטים פֿון ליטע, אָנגעקומען קיין קאָבע אין יאַפּאַן. פֿאַר יום־כּיפּור תש״ב האָט מען געשיקט אַ דרינגענדיקע שאלה קיין ארץ־ישׂראל. לויטן אָרטיקן לוח פֿאַלט יום־כּיפּור אויף מיטװאָך. לויטן חזון־איש ליגט יאַפּאַן הינטער דער הלכה־ליניע, און דער טאָג דאָרט שלעפּט זיך נאָך מיט איין טאָג: דער אָרטיקער מיטװאָך איז על־פּי הלכה דינסטיק, און יום־כּיפּור פֿאַלט אויפֿן אָרטיקן דאָנערשטיק.In 1941 hundreds of students of the Mir yeshiva, refugees from Lithuania, reached Kobe in Japan. Before Yom Kippur an urgent question went to Eretz Yisrael. By the local calendar Yom Kippur fell on Wednesday. By the Chazon Ish, Japan lies beyond the halachic date line, where the day runs one behind: local Wednesday is halachically Tuesday, and Yom Kippur falls on local Thursday.

כך מובאות ההוראות בספרות ההלכתית (ראו אנציקלופדיה תלמודית, ערך "קו התאריך"). התיאורים של מה שעשו בפועל הבחורים שונים זה מזה.אַזוי װערן די הוראות געבראַכט אין דער הלכה־ליטעראַטור (זע אנציקלופּדיה תּלמודית, ערך "קו התאריך"). די באַשרײַבונגען פֿון װאָס די בחורים האָבן טאַקע געטאָן זײַנען ניט אײנהײטלעך.These are the instructions as the halachic literature records them (see Encyclopedia Talmudit, "Kav HaTa'arich"). Accounts of what the students actually did differ.

למה דווקא 90 מעלות?פֿאַר װאָס דװקא 90 גראַד?Why 90 degrees?

הראשונים מתארים את היישוב כחצי כדור שירושלים במרכזו. קצהו המזרחי רחוק 90 מעלות, שש שעות לפני ירושלים, ושם מתחיל היום. בעל המאור משתמש בזה כדי להסביר את דין י״ח השעות: מולד בשעה 18 מתחילת היום בירושלים (חצות היום) הוא כבר 24 שעות מאז תחילת היום בקצה המזרח. החזון איש קרא לקונטרס שלו על שם החשבון הזה, והוסיף כלל משלו: הקו אינו חותך יבשה. כל יבשת אסיה, ואוסטרליה שהקו עובר בה, נשארות עם המערב. איים שכולם מעבר לקו, כמו יפן וניו זילנד, נמצאים בצד השני.די ראשונים באַשרײַבן דעם ישוב װי אַ האַלבע קויל מיט ירושלים אין מיטן. זײַן מזרח־עק איז 90 גראַד אַװעק, זעקס שעה פֿאַר ירושלים, און דאָרט הייבט זיך אָן דער טאָג. דער בעל־המאור ניצט דאָס צו דערקלערן דעם דין פֿון י״ח שעות: אַ מולד 18 שעה נאָכן אָנהייב טאָג אין ירושלים (מיטאָג) איז שוין 24 שעה זינט דער טאָג האָט זיך אָנגעהויבן בײַם מזרח־עק. דער חזון־איש האָט אָנגערופֿן זײַן קונטרס נאָך דעם חשבון, און צוגעגעבן אַ כּלל פֿון זיך: די ליניע שנײַדט ניט קיין יבשה. גאַנץ אַזיע, און אויסטראַליע װוּ די ליניע גייט דורך, בלײַבן מיטן מערבֿ. אינדזלען װאָס ליגן אין גאַנצן אויף יענער זײַט, װי יאַפּאַן און ניו־זילאַנד, זײַנען אויף דער אַנדערער זײַט.The Rishonim describe the inhabited world as a hemisphere centered on Jerusalem. Its eastern edge is 90° away, six hours ahead of Jerusalem, and the day begins there. The Baal HaMaor uses this to explain the 18-hour rule: a molad 18 hours into the day in Jerusalem (midday) is already 24 hours after the day began at the eastern edge. The Chazon Ish named his treatise for this reckoning and added a rule of his own: the line does not cut land. All of mainland Asia, and Australia which the line crosses, stay with the west. Islands wholly beyond it, like Japan and New Zealand, are on the other side.

למה השבת אינה רגע אחד בכל העולם?פֿאַר װאָס איז שבת ניט איין מאָמענט איבער דער גאַנצער װעלט?Why isn't Shabbat one moment across the whole world?

שבת בראשית התחילה ברגע מסוים. לכאורה אפשר למנות 24 שעות מאותו רגע, שבוע אחרי שבוע, ולשבות בכל העולם בבת אחת. אז לא היה צורך בקו תאריך כלל. מדוע לא כך?שבת בראשית האָט זיך אָנגעהויבן אין אַ באַשטימטן מאָמענט. לכאורה קען מען ציילן 24 שעה פֿון יענעם מאָמענט, װאָך נאָך װאָך, און רוען איבער דער גאַנצער װעלט אויף איין מאָל. דעמאָלט װאָלט מען גאָרניט געדאַרפֿט קיין דאַטע־ליניע. פֿאַר װאָס ניט?The first Shabbat began at a particular moment. One could count 24 hours from it, week after week, and rest across the world at once. Then no date line would be needed at all. Why not?

היום של התורה הוא יום של שמש. "ויהי ערב ויהי בוקר": יום נמדד בערב ובבוקר, ואלה מקומיים. ההלכה קובעת את תחילת השבת בשקיעה ובבין השמשות של כל מקום ומקום, וביום הכיפורים התורה אומרת במפורש "מערב עד ערב". שבת גלובלית הייתה מתחילה בניו יורק ביום שישי בבוקר ובטוקיו אחרי חצות הלילה. היא לא הייתה מכילה את הערב ואת הבוקר שהתורה מגדירה.דער טאָג פֿון דער תּורה איז אַ טאָג פֿון דער זון. "ויהי ערב ויהי בוקר": אַ טאָג מעסט מען מיט אָװנט און פֿרימאָרגן, און די זײַנען אָרטיק. די הלכה באַשטימט דעם אָנהייב שבת לויט דער שקיעה און בין־השמשות פֿון יעדן אָרט, און בײַ יום־כּיפּור זאָגט די תּורה בפֿירוש "מערב עד ערב". אַ גלאָבאַלער שבת װאָלט זיך אָנגעהויבן אין ניו־יאָרק פֿרײַטיק אין דער פֿרי און אין טאָקיאָ נאָך האַלבער נאַכט. ער װאָלט ניט אַרײַנגענומען דעם אָװנט און דעם פֿרימאָרגן װאָס די תּורה דעפֿינירט.The Torah's day is a solar day. "There was evening and there was morning": a day is measured by evening and morning, and those are local. Halacha starts Shabbat at each place's own sunset and bein hashmashot, and for Yom Kippur the Torah says outright "from evening to evening". A global Shabbat would begin Friday morning in New York and after midnight in Tokyo. It would not contain the evening and morning the Torah defines.

ולכן השבת היא גל. היא נכנסת בשקיעה ונעה מערבה עם השמש סביב הכדור. גל צריך נקודת התחלה: מקום שבו השבת נכנסת ראשונה, וממזרח לו היום עדיין שישי. זה בדיוק קו התאריך. הקושיא אינה עוקפת את המחלוקת, היא מסבירה למה היא הכרחית. הכוזרי (ב:כ) כבר עוסק בשאלה הזו ומשיב שתחילת היום בקצה המזרח והשבת נעה עם השמש לבירור.און דערפֿאַר איז שבת אַ כװאַליע. ער קומט אַרײַן מיט דער שקיעה און רירט זיך מערבֿ מיט דער זון אַרום דער קויל. אַ כװאַליע דאַרף אַן אָנהייב־פּונקט: אַן אָרט װוּ שבת קומט ערשט אַרײַן, און מזרח דערפֿון איז נאָך פֿרײַטיק. דאָס איז פּונקט די דאַטע־ליניע. די קשיא גייט ניט אַרום דער מחלוקת, זי דערקלערט פֿאַר װאָס מע קען אָן איר ניט. דער כּוזרי (ב:כ) האַנדלט שוין װעגן דער שאלה און ענטפֿערט אַז דער טאָג הייבט זיך אָן בײַם מזרח־עק און שבת גייט מיט דער זון לבירור.So Shabbat is a wave. It enters at sunset and travels west with the sun around the globe. A wave needs a starting point: a place where Shabbat enters first, with Friday still running just east of it. That is exactly the date line. The question does not get around the dispute; it shows why the dispute is unavoidable. The Kuzari (2:20) already takes up this question and answers that the day begins at the eastern edge and Shabbat moves with the sun to verify.